اتّحاد و اتّفاق در برابر بيگانگان غالب ، بجان يگديگر مىافتاده و رجال و بزرگان خود را از راه اتّهام از ميان مىبرده و جاى آنانرا مىگرفته و مهيّاى آن مىشده‌اند تا ديگرى نيز همين كار را با آنان بكند ! عادات و آداب مغول از قبيل اعتقاد بارواح شرير و تأثير آنها در امور عالم ، ترس از جادوى و جادوان ، معتقد بودن بخرافاتى دربارهء پيشگويان و رعدوبرق و اذكار و ادعيه براى تصرّف در امور طبيعت و نظاير اين مطالب ؛ و همچنين رسوم و آدابى كه در مجالس يا در نظام مملكت داشتند ، همگى بتدريج از آنان كه قوم غالب بودند ، بقوم مغلوب نقل شد . تأدّب ايرانيان قرن هفتم بآداب مغولى ، حتّى بخطّ اويغورى چنان كه قبلا ضمن نقل قول عطا ملك جوينى ديده‌ايم « 1 » ، مورد شكايت طبقات عالى ايرانيان بود و بعدها ، هرچه بر عمر حكومت مغولان در ايران بيشتر گذشت ، اين نفوذ بيشتر شد چنان كه حتّى طرزگاه‌شمارى آنان كه مبنى بر تصوّر دورى در سنين و تسميهء آنها باسامى حيوانات بود ، در ايران متداول شد « 2 » و تا دورهء ما متداول بود . موضوع ديگرى كه مسلّما در ضعيف ساختن روحيهء ايرانيان درين دوره مؤثّر بود ، اسير شدن دسته‌هاى بزرگ و بىخان‌ومان گرديدن آنان بوده است . معمولا مغولان از هر شهر عدّه‌يى از مردم را كه نمىكشتند باسيرى يا حشر مىگرفتند . عادة اسيران از ميان جوانان و اهل حرفه و زارعان انتخاب مىشدند كه توانايى كار در ايشان باشد و آنان را براى ورزيدن شغلها و پيشه‌هاى مختلف و احداث مزرعه‌ها و باغها و بندگى و پيشكارى مغول و تاتار و نظاير اين امور مورد استفاده قرار مىدادند . تعيين پيشه‌وران و تقسيم آنان بين شاهزادگان و خويشان خان معمولا بعد از فتح هر ديارى جداگانه صورت ميگرفت . مثلا در فتح سمرقند سىهزار مرد را باسم پيشه‌ورى تعيين كردند و بر پسران و خويشان چنگيز بخش نمودند و نظير اين كار را در بسيارى از شهرهاى ديگر نيز انجام دادند .

--> ( 1 ) - همين كتاب صفحهء 79 ( 2 ) - جامع التواريخ ص 736 ، 739 ، 742 و جز آنها .